Аавыгаа оршуулснаас хойш долоо хоногийн дараа би ээжээсээ нэгэн хуучин гэрэл зураг дээрх хүүг хэн болохыг асуусан юм. Ээж зургийг харангуутаа гартаа барьсан аягаа алдаж, хагарсан шаазан дээгүүр гишгэн над руу ирээд “Энэ зургийг чи хаанаас олсон юм?” гэж асуулаа. Би аавын авдраас олсноо хэлэхэд ээж минь сандал дээр сууж, хоёр гараараа нүүрээ дараад удаан уйлсан. Тэгснээ толгойгоо өргөж, “Наад хүүхдийг чинь бид гэрээсээ хөөсөн юм, харин тэр биднийг ганц ч удаа орхиогүй” гэж хэлсэн билээ.

Тэр үед би ээжийнхээ хэлсэн үгийг огт ойлгоогүй бөгөөд үнэндээ манай гэр бүлд найм дахь хүүхэд байсан гэдэгт ч итгээгүй. Бид эцэг эхээсээ долуулаа, дөрвөн хүү, гурван охин төрж өссөн бөгөөд ах эгч нарынхаа нэр, нас, бага насны явдлыг би сайн мэддэг байв. Гэтэл аавын минь хадгалж үлдээсэн гурван өөр зураг дээр бидэнтэй хамт нэгэн туранхай бор хүү зогсож байсан юм. Хамгийн хачирхалтай нь тэр хүү зураг бүр дээр гэрийнхээ хүн шиг харагдах атлаа бидний хэн нь ч түүний тухай ярьдаггүй байжээ.

Намайг Нандинцэцэг гэдэг, би айлын бага охин бөгөөд аавыгаа нас барахад гучин дөрвөн настай байлаа. Манайх Архангай аймгийн нэгэн сумын захад амьдардаг, мал цөөнтэй ч ажилсаг хөдөлмөрч, олон хүүхэдтэй гэдгээрээ нутгийнхандаа танигдсан айл байсан юм. Аавыг минь Сандагдорж, ээжийг Цэрэндулам гэдэг бөгөөд аав наян нас хүрэхээсээ хоёр жилийн өмнө өөд болж, ээж минь далан дөрвөн настайдаа ганцаараа үлдсэн билээ. Ах эгч нар хот хөдөө тарж суурьшсан болохоор аавын дөчин ес хоногийг өнгөрөөх хүртэл ээжтэйгээ хамт байхаар би нутагтаа ирсэн байв.

Аав минь амьд ахуйдаа хуучин эд зүйлээ хүнд бараг үзүүлдэггүй, гэрийнхээ хоймор дахь хүрэн авдрыг үргэлж цоожтой байлгадаг хүн байсан. Бид багадаа тэр авдарт мөнгө, үнэт эдлэл байдаг гэж боддог байсан ч үнэндээ аавд тийм их хөрөнгө байгаагүй юм. Харин нас барахаасаа хэдхэн хоногийн өмнө намайг дуудаж, авдрынхаа түлхүүрийг өгөөд “Аав нь байхгүй болсны дараа доторхыг нь үзээрэй, гэхдээ ээжийгээ битгий ганцааранг нь үлдээгээрэй” гэж захисан билээ. Тухайн үед би аавынхаа үгийг хөгшин хүний сүүлчийн захиас гэж бодсон ч тэр авдарт манай гэр бүлийн олон жилийн нууц хадгалагдаж байсныг төсөөлөөгүй.

Авдрын ёроолд хуучин дээл, хэдэн захидал, цэргийн албанд байхдаа авхуулсан аавын зураг, мөн даавуунд боосон жижигхэн хайрцаг байлаа. Хайрцгийг онгойлгоход хүүхдийн элэгдсэн савхин гутал, модоор зорж хийсэн морь, гурван гэрэл зураг, шарласан дэвтрийн хэдэн хуудас гарч ирсэн юм. Эхний зурагт аав ээж хоёр гэрийнхээ үүдэнд зогсож, өмнө нь хүүхдүүд эгнэн суусан байв. Би эхлээд ах эгч нараа тоолж үзээд гайхсан, учир нь зураг дээр долоо биш, найман хүүхэд байсан юм.

Тэр зураг намайг төрөхөөс өмнө авхуулсан бололтой, аавын үс өтгөн хар, ээжийн нүүр залуу, ах эгч нар маань бүгд жаахан байлаа. Зүүн захад зогссон нэг хүү бусдаасаа арай өндөр, өмссөн хүрэм нь мөрөөрөө томдсон, хоёр гараа урдаа нийлүүлэн барьсан харагдана. Тэр инээмсэглээгүй ч гунигтай ч биш, харин зураг авахуулж буй гэр бүлээсээ бага зэрэг зайтай зогссон байв. Зургийн ард аавын танил бичгээр “1984 оны намар, манай хүүхдүүд” гэж бичжээ.

Би дараагийн зургийг гаргаж үзэхэд өнөөх хүү дахин байлаа. Энэ удаа тэр гэрийн гадаа хоёр бага хүүхэд тэвэрч суусан бөгөөд нэг нь миний гурав дахь ах, нөгөө нь эгч минь байсан юм. Гурав дахь зурагт тэр хүү арай том болсон харагдаж, аавтай хамт өвс ачсан тэргэн дээр зогсжээ. Зургийн ард “1986 оны зун, манай том хүүтэй” гэж бичсэн байв.

Манай хамгийн том ахыг Ганзориг гэдэг, тэр үед арван дөрвөн настай байсан бөгөөд зураг дээрх хүү түүнээс арай ах х…