Эмнэлгийн гуравдугаар давхрын цонхны цаана хоёр хар хэрээ хэдэн өдөр дараалан суухад сувилагч нар эхэндээ тоогоогүй гэдэг. Харин тэдгээр шувуу өглөө бүр яг нэг цонхон дээр ирж, шил тоншин, дотор нь хэвтэж байсан настай эмэгтэйг хараад дуугарах болсноор хүмүүс гайхаж эхэлжээ. Хамгийн хачирхалтай нь тэр эмэгтэй Дорноговийн алслагдсан нэгэн суманд амьдардаг бөгөөд хоёр хэрээ нь түүнийг дагаж ирэх ямар ч боломжгүй мэт санагдаж байв. Гэвч энэ явдлын учир тэр эмэгтэйг дөнгөж арван найман настай байхад, 1948 оны хавар говийн эзгүй хээрээс олсон нэгэн гэмтсэн шувуутай холбоотой байжээ.

Тэр эмэгтэйг Цэрмаа гэдэг байсан бөгөөд Дорноговь аймгийн Хөвсгөл сумын Элстэй багт мал маллан амьдардаг жирийн л нэгэн бүсгүй байв. Дайны дараах жилүүдэд говийн айлуудын амьдрал амаргүй, хаврын тарчиг цагт хүн малгүй хоол хүнсээр гачигдах нь энүүхэнд байсан гэдэг. Нэг өдөр Цэрмаа аргалаа түүж яваад элсэн дунд далавчаа дэвэн тийчилж, босож чадахгүй болсон том хар хэрээтэй таарчээ. Дөхөж очоод харвал шувууны нэг хөл нь хугарч, өд сөд нь элс шороонд дарагдсан байлаа.

Цэрмаа эхэндээ хэрээг оролдохгүй өнгөрөх гэж бодсон ч шувуу түүнээс зугтах гэсэндээ ганц далавчаа дэвээд, буцаад элсэн дээр унахыг хараад орхиж чадсангүй. Хөлөө гэмтээсэн амьтан энэ эзгүй газар удаан тэсэхгүйг тэр мэдэж байв. Ингээд аргалаа түүж байсан савныхаа ёроолд хуучин даавуу дэвсээд, хэрээг болгоомжтой өргөн хийжээ. Харин тэр үедээ энэ нэг шувуу амьдралынх нь дараагийн жаран гаруй жилд салшгүй холбоотой болно гэж яаж мэдэх билээ.

Гэртээ ирээд Цэрмаа хэрээний хөлийг үзэж, хоёр нарийн модоор чиг тавин, даавуугаар боож өгчээ. Нөхөр Тайжууд нь орж ирээд гэрийн хойморт байгаа хар шувууг харангуутаа гайхаж, “Чи чинь одоо хэрээ хүртэл тэжээдэг болоо юу?” гэж асуув. Цэрмаа “Хөлөө хугалчихсан амьтан байна, эдгэтэл нь байлгая” гэхэд нөхөр нь толгой сэгсрээд, “Манайх өөрсдөө идэх юмтай билүү дээ” хэмээн үглэжээ. Гэвч эхнэрийнхээ шийдсэнийг мэддэг Тайжууд дахиж маргалдсангүй.

Хэрээ эхний хэдэн өдөр хүн ойртохоор хошуугаа ангайж, далавчаа дэвэн эсэргүүцдэг байлаа. Цэрмаа түүнд хоолны үлдэгдэл, жаахан мах, ус өгч, орой бүр боолтыг нь шалгана. Нэг удаа боолтыг нь солихоор гар сунгахад хэрээ түүний хурууг хүчтэй тоншиж, цус гаргасан ч Цэрмаа уурласангүй. Харин “За, за, өвдөж байгааг чинь мэдэж байна, гэхдээ ингэж аашлаад яах вэ дээ” гэж загнаад ажлаа үргэлжлүүлжээ.

Удалгүй хэрээ түүнийг таньдаг болж, бусад хүн ойртохоор дэвж сандардаг хэрнээ Цэрмааг ирэхэд тайвширдаг болов. Хугарсан хөлнийх нь боолтыг авах үед тэр хэсгийн өд сөд цайвар өнгөтэй ургасан байсныг Цэрмаа анзаарчээ. Тэгээд нөхөртөө “Манай энэ хар амьтны хөл нь цагаан болчихож, Цагаанхөл гэж нэрлэе” гэхэд Тайжууд инээж, “Нэртэй устай болчихоороо бүр явахгүй юм биш биз” гэж тоглосон гэдэг. Гэвч тэр үед Цагаанхөл хөл дээрээ гишгэж чаддаг болсон байлаа.

Хавар өнгөрч, дулаан ороход Цэрмаа шувуугаа суллахаар шийджээ. Нэг өглөө гэрээсээ зайдуу аваачиж тавиад, “За, одоо яв даа, хөл чинь эдгэсэн” гэж хэлэхэд хэрээ хэсэг түүнийг харж сууснаа далавчаа д…