Дорнодын талд ганцаараа үлдсэн нэгэн цагаан байшингийн тухай нутгийн хөгшчүүл хачин зүйл ярьдаг байжээ. Тэр байшинд шөнө хоноглосон хүн үүр цайхаас өмнө заавал нэг эмэгтэйн уйлах дуу сонсдог, харин дуу гарсан өрөөг хайж очвол хэн ч байдаггүй гэнэ. Зарим нь байшингийн цонхоор орос эмэгтэй харагддаг гэж ярьдаг бол зарим нь олон жилийн өмнө тэнд болсон цуст хэргийн тухай ам нээхээс ч цэрвэдэг байв. Гэвч тэр бүх ярианы цаана хэн нэгний зохиосон аймшиг бус, тавин гурван жилийн турш нуугдсан хоёр хүний үхэл, нэгэн эмэгтэйн амь тавихдаа үлдээсэн аймшигтай нууц байсныг хэн ч мэдээгүй юм.

1998 оны намар залуу сэтгүүлч Тэмүүлэн Дорнод аймагт очихдоо тэр байшингийн тухай анх сонсжээ. Тэрээр хорин найман настай, сониндоо хүмүүсийн сонирхол татахуйц хачирхалтай хэрэг явдлын тухай нийтлэл бичдэг нэгэн байв. Чойбалсан хотын жижиг гуанзанд цай ууж суухад нь хажуугийн ширээнд байсан хоёр жолооч Өнчин цагаан гэдэг газрын талаар ярилцаж байлаа. Нэг нь өнгөрсөн өвөл тэнд төөрч хоноглосон танил нь өглөө болоход үс нь бууралтаж, түүнээс хойш шөнө ганцаараа унтаж чадахаа больсон гэж хэлэхэд Тэмүүлэн чих тавин сонссон юм.

Тэр орой Тэмүүлэн нутгийн жолооч Батмөнхтэй танилцаж, өнөөх байшинд хүргэж өгөхийг хүсэв. Дөчин гурван настай Батмөнх эхэндээ зөвшөөрсөнгүй, харин Тэмүүлэн хөлсийг нь нэмэхэд хэсэг бодолхийлснээ маргааш өглөө явахаар болов. Тэрээр замд гарахын өмнө байшингийн тухай нэг л зүйл хэлжээ. - Тэнд очиж зураг авч болно, гэхдээ харанхуй болтол битгий саатаарай, би чамайг шөнө тэнд үлдээхгүй шүү.

Маргааш нь тэд намрын шаргал тал дундуур хэдэн цаг давхиж, үдээс хойш намхан толгодын цаанаас цагаан байшин олж харлаа. Холын бараанаас харахад ганц давхар, дөрвөлжин хэлбэртэй, цонх хаалга нь харлан үзэгдэх тэр барилга эзгүй талд төөрч үлдсэн юм шиг санагдана. Ойртох тусам ханын шохой нь халцарч, дээврийн ирмэгээр өвс ургасан нь тодорч байв. Батмөнх машинаа байшингаас нэлээд зайтай зогсоогоод, өөрөө дотогш орохгүй гэдгээ хэллээ.

Тэмүүлэн гэрэл зургийн аппаратаа авч, үүдний нурсан довжоон дээр гишгэн дотогш орлоо. Хаалга нь аль хэдийн алга болж, салхи өрөөнүүдээр чөлөөтэй сийгэж байсан ч байшингийн доторх агаар гадаахтай харьцуулахад ер бусын хүйтэн байв. Шалан дээр шилний хэлтэрхий, хуучин тоосго, модны үйрмэг хөглөрч, нэг өрөөний хананд орос үсгээр сараачсан бүдэг бичээс харагдана. Тэр бичээсийн доор хэн нэгэн хадаасаар олон удаа зурсан мэт урт нарийн зурааснууд үлдсэн байлаа.

Тэмүүлэн бичээсийг гэрэл зургийн хальсанд буулгаж байтал арын өрөөнөөс төмөр зүйл шалан дээр унах шиг чимээ гарав. Тэр даруй эргэж харсан боловч салхинд хөдөлсөн хаалганы үлдэгдлээс өөр юу ч үзэгдсэнгүй. Хажуугийн өрөөнд ороход шалны буланд зэвэрсэн төмөр орны хөл хэвтэж, хана дагуу хуучин зуухны яндангийн нүх харлажээ. Харин цонхны доорх тоосон дээр хэн нэгэн саяхан хуруугаараа зурсан мэт гурван богино зураас байхыг хараад тэр анх удаа эвгүйцэв.

Гадаа гарч ирэхэд Батмөнх машиныхаа дэргэд тамхи татан зогсож байлаа. Тэмүүлэн түүнд төмөр унах чимээ сонссон тухай хэлэхэд жолоочийн царай хувирч, шууд буцахыг шаарджээ. - Энэ байшинд урьд нь орос цэргийн эмнэлэг байсан гэдэг, нэг эмэгтэй эндээс амьд гарч чадаагүй юм гэсэн. Тэр үгээ хэлчихээд Батмөнх машинаа асаасан бөгөөд Тэмүүлэн түүнээс цааш асуусан ч ганц ч үг дуугарсангүй.

Тэд буцах замдаа ойролцоох нэгэн айлаар орж, Батмөнх өвгөн Доржпаламтай уулзууллаа. Наян нэгэн настай өвгөн байшингийн нэрийг сонсоод хэсэг чимээгүй сууснаа хоймрын авдраасаа хуучин даавуунд боосон жижиг гэрэл зураг гаргаж ирэв. Зураг дээр цагаан байшингийн өмнө хэдэн орос цэрэг, хоёр эмэгтэй, нэг монгол эр зогсож байлаа. Тэмүүлэн зургийг анхаара…