Далан хоёр нас хүрсэн хойноо гурван хүүгийнхээ хэнийх нь гэрт хэд хоног илүү байснаа тоолуулж сууна гэж зүүдэлсэн ч үгүй явжээ. Нөхрөө эрт алдаад гурван өнчин хүүгээ өлсгөхгүй гэсэндээ өвлийн хүйтэнд гар хуруугаа хөлдтөл ажиллаж, өөртөө ганц шинэ дээл ч авч өмсөлгүй олон жилийг өнгөрөөсөн хүн шүү дээ. Гэтэл нэг орой том хүүгийнхээ гал тогоонд цай чанаж зогсохдоо нөгөө өрөөнөөс “Ээжийг одоо хэн авах юм бэ, манайд байх хугацаа нь дууссан шүү дээ” гэх үгийг сонсоод зүрх минь нэг л хачин болж билээ. Тэр шөнө би хөвгүүдийнхээ багад өмсөж байсан хувцсыг хадгалдаг хуучин цүнхээ гаргаж ирээд, өөрийнхөө хэдэн хувцсыг чимээгүйхэн эвхэж хийсэн юм.
Хүн өтөлнө гэдэг зөвхөн үс бууралтаж, хөл гар өвдөхийн нэр биш ажээ. Урьд нь гэрийнхээ эзэн байж, хүүхдүүдээ хооллох гэж яардаг байсан хүн нэг л өдөр бусдын гэрт аягаа хаана тавихаа хүртэл боддог болдог юм байна. Том хүүгийнхээ гэрт байхдаа бэрийнхээ цэвэрлэсэн шалыг бохирдуулахгүй гэж оймсоо сольж, дунд хүүгийнхдээ байхдаа ач нарынхаа хичээлд саад болохгүй гэж зурагтынхаа дууг намсгадаг байлаа. Харин бага хүүгийнхдээ очих бүрдээ “Ээж нь удахгүй ахынх руу чинь явна аа” гэж түрүүлж хэлдэг болсон байв.
Намайг Цэрэндулам гэдэг, энэ жил далан хоёр хүрч байна. Миний гурван хүүгийн том нь Алтангэрэл, дунд нь Бат-Оргил, бага нь Мөнхтүшиг бөгөөд бүгд өөрийн гэсэн амьдралтай, эхнэр хүүхэдтэй хүмүүс. Хүмүүс намайг гурван сайхан хүүтэй, өтөл насандаа санаа зовох зүйлгүй азтай эх гэдэг байлаа. Би ч гэсэн тэгж боддог байсан, тэр оройн яриаг сонсох хүртлээ.
Том хүүгийн маань гэрийн зочны өрөөнд гурвуулаа сууж байсан бөгөөд би гал тогоонд ус буцалгахаар орсон юм. Эхэндээ тэд ажлынхаа тухай ярьж байснаа гэнэт миний нэрийг дурдсанаар би өөрийн эрхгүй чих тавьчихав. “Ээж манайд гурван сар боллоо, одоо Бат-Оргил чи авбал яасан юм” гэж том хүүг хэлэхэд дунд хүү маань “Манайх хоёрхон өрөөтэй, хүүхдүүдийн хичээл эхэлчихсэн” гэж хариулав. Тэгтэл бага хүүгийн минь дуу гарч, “Та хоёр ээжийг ачаа шиг нааш цааш нь явуулахаа боль л доо” гэхэд би хэсэгхэн зуур баярласан юм.
Гэвч том хүүгийн дараагийн үг тэр баярыг минь дор нь үгүй хийв. “Чи тэгээд өөрөө авчих л даа, чамд ээжийн өгсөн мөнгө бусдаасаа дутаагүй биз дээ” гэж тэр ширүүхэн хэллээ. Бага хүү маань “Ах аа, тэр мөнгөний тухай одоо яриад яах юм” гэж дуугаа намсгахад дунд хүү “Харин ч тэр мөнгөнөөс л бүх юм эхэлсэн шүү дээ” гэв. Тэд хэсэг чимээгүй болсноо зочны өрөөний хаалгыг хааж, намуухан ярилцаж эхэлсэн тул би цааш нь юу ч сонсож чадсангүй.
Би буцалсан усаа аяганд хийсэн ч уусангүй, гал тогооны цонхны дэргэд удаан зогслоо. Цонхны цаана намрын бороо шивэрч, гудамжны гэрэлд норсон моддын навч гялалзаж байв. Гурван хүүгийнхээ тухай бодохоор хамгийн түрүүнд тэдний багын царай, даарч улайсан хацар, миний хормойноос зүүгдэж явсан жижигхэн гарууд нь санаанд ордог. Тэр гурван жижигхэн гар нэг өдөр намайг хэн нь гэртээ байлгах тухай ярилцдаг болно гэж хэн санах билээ.
Нөхөр маань намайг гучин наймтай байхад барилгын ослоор нас барсан юм. Тэр үед том хүү арван тавтай, дунд хүү арван хоёртой, бага маань дөнгөж долоон настай байлаа. Нөхрийг минь оршуулсан орой гурван хүү минь гэрийнхээ хойморт зэрэгцэн сууж, бага нь “Ээж ээ, аав маргааш ирэх үү” гэж асуухад би хариулж чадалгүй уйлж байсан сан. Харин том хүү минь дүүгээ тэврээд “Аав ирэхгүй ээ, гэхдээ би том болсон, ээжийгээ харна” гэж хэлсэн юм.
Тэр үгийг би насан туршдаа мартсангүй. Арван тавтай хүүгийнхээ амнаас гарсан тэр хэдхэн үг намайг амьдралд бууж өгөхгүй байхад их түшиг болсон доо. Би өглөө үүр цайхаас өмнө талхны үйлдвэрт ажиллаж, орой нь айлын хувцас угааж, заримдаа шөнө дунд гэртээ ирдэг байв. Хүүхдүүд минь унтаж байхад гурвынх нь хөнжлийг засаад, маргааш идэх талхны мөнгөө тоолж суудаг байсан үе минь өчигдөрхөн юм шиг санагдана.
Том хүү маань дүү нартаа хоол хийж өгдөг, дунд хүү нь түлээ хагалдаг, бага нь намайг ирэхийг хүлээгээд унталгүй суудаг байлаа. Нэг өвөл би хатгаа тусаж, арваад хоног хэвтэрт ороход гурвуулаа миний орыг тойрон сууж, хэн нь ус өгөхөө хүртэл булаацалдсан юм. Тэгэхэд бага хүү минь жиж…